Po wejściu wojsk sowieckich na Pragę w połowie września 1944 r. rozpoczęto instalowanie sowieckiego i rodzimego aparatu represji w niezniszczonych praskich budynkach. Na okryte, później ponurą sławą więzienie Karno-Śledcze przy ul. 11 Listopada (czasami podaje się ul. Ratuszową), tzw. Warszawa III (Warszawa I to więzienie na ul. Rakowieckiej, a Warszawa II to tzw. „Gęsiówka”), potocznie zwane „Toledo” zaadaptowano część budynków koszar (jeden z osadzonych wspomina, że były to magazyny 36 pułku piechoty) pobudowanych jeszcze w XIX w. przez Rosjan. W okresie międzywojennym w koszarach stacjonował 36 Pułk Piechoty Legii Akademickiej. W czasie II wojny koszary zostały przejęte przez wojska niemieckie. Więzienie zaczęło funkcjonować na przełomie 1944/1945 r. i od razu zapełnione zostało zatrzymanymi. Jak podaje T. Kostewicz „niezwykle ciężkie warunki spowodowane przepełnieniem, ale też niedożywieniem, karmieniem żywnością nadpsutą, brakiem właściwej opieki lekarskiej, a przede wszystkim wyjątkowo ciężkie przesłuchania stawały się przyczynami coraz liczniejszych zgonów. Liczby te już wówczas musiały budzić podejrzenie, że pośród tzw. zmarłych znajduje się nieokreślona liczba osób zamordowanych podczas stosowania „metod niedozwolonych” w śledztwie, ale też poza pomieszczeniami przesłuchań”. Od ulicy więzienie oddzielał mur wysoki na około 3 m zakończony zasiekami z drutu kolczastego. W narożnikach znajdowały się wieżyczki strażnicze z reflektorami. Po przejściu przez furtkę w dużej, żelaznej bramie więzień był prowadzony do wartowni, gdzie spisywano personalia, następnie do magazynu, gdzie rozbierał się do naga, oddawał wszystkie rzeczy osobiste i otrzymywał ubranie więzienne. Po tych czynnościach prowadzony był przez podwórko do dużego piętrowego budynku. Tam na I piętrze był oddział śledczy, czyli osobne cele dla mężczyzn i kobiet po jednej stronie szerokiego korytarza, a po drugiej niewielkie pokoje, gdzie urzędowali oficerowie śledczy. Po zakończeniu śledztwa, skierowaniu sprawy do sądu i po ogłoszeniu wyroku, więzień (jeśli nie został wywieziony do innego więzienia) był przenoszony do celi na parterze, czyli na oddział karny i tam odsiadywał wyrok. Cela skazanych na śmierć znajdowała się na I piętrze, a egzekucje odbywały się, co najmniej w dwóch miejscach: w specjalnym bunkrze śmierci, były to dwie piwnice na dziedzińcu więzienia oraz poza budynkiem więziennym w załomie muru, weń wmurowana była szyna, na której wieszano skazańców. Zwłoki zamordowanych chowano na terenie więzienia, a dla zatarcia zbrodni na jednej ze zbiorowych mogił posadzono drzewa, na innej zaś postawiono bloki mieszkalne. Chowano też potajemnie na cmentarzu na Bródnie lub pod murem cmentarza. Naczelnikiem więzienia (zapewne pierwszym) w miesiącach luty-lipiec 1945 r. był kpt. Jerzy Szymonowicz (wspominają o nim uwięzieni właśnie w tych miesiącach), a w latach 1946-1954 naczelnikami byli: Czesław Zdunek (27 VIII 1946-30 VII 1947); por. Alojzy Stolarz (15 XII 1947- 1 XII 1949); por. Marceli Kamiński (1950-1 VI 1951); kpt. Saul Wajntraub (1 VI 1951-1 XII 1954). Więzienie już nie istnieje. W latach 70. XX w. zostało rozebrane. Obecnie, na terenie byłego więzienia na wysokości skrzyżowania ulic Namysłowskiej i Brechta stoi pomnik upamiętniający więzionych, torturowanych i straconych przez NKWD i UB żołnierzy Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych oraz członków innych organizacji niepodległościowych.

 

Na podstawie:

1.Michał Pilich, Warszawska Praga. Przewodnik. Fundacja „Centrum Europy”, Warszawa 2005;

2. Małgorzata Rutkowska, W kamienie zaklęci, W: „ Nasz Dziennik” z 8 X 2001;

3. Andrzej Kownacki, W celach praskiej katowni. Oficyna Wydawnicza „Ostoja”, Warszawa;

4. Tadeusz Kostewicz, Mogiły straconych na Bródnie, Społeczny Komitet Budowy na Cmentarzu Bródnowskim Pomnika Więźniów Politycznych Straconych w latach 1944-1956, Warszawa 2001;

5. Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t.I 1944-1956, pod red. K. Szwagrzyka, IPN, Warszawa 2005;

6. Jan Estkowski, Kartki z życiorysu. (maszynopis);

7. Antoni Żurowski, W walce z dwoma wrogami, Oficyna Wydawnicza Rytm, Warszawa 1991;

8. Krystyna Opałło, Wanda Trippenbach, Więzienie przy ul. 11 Listopada. „Nike”. Biuletyn środowiska Fordonianek,