Pojęcie zbrodni komunistycznej pojawiło się w polskim prawodawstwie dopiero w 1998 r. – wraz z uchwaleniem 18 grudnia ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Stało się jednym z podstawowych pól badawczych pionu naukowego Instytutu. Mimo wielu publikacji i inicjatyw podejmowanych po 1989 r. zarówno przez placówki naukowe, jak i stowarzyszenia kombatanckie, czy też lokalne organizacje społeczne, wiedza o miejscach i okolicznościach zbrodni popełnionych w pierwszej komunistycznej dekadzie przez UBP, MO, KBW, GZI, ORMO, „ludowe” WP, nieformalne bojówki PPR, nie mówiąc już o NKWD, NKGB i Smierszu, pozostaje do dzisiaj niepełna. Braki te dotyczą kwestii wręcz fundamentalnych dla zbadania skali represji, jakim poddane zostało po II wojnie społeczeństwo polskie – nie ustalono precyzyjnie liczby ofiar śmiertelnych tych zbrodni, nie wiadomo też, ile osób było prześladowanych z powodów politycznych.
Mając na uwadze to, że realna jest groźba, iż ze świadomości społecznej zniknie wiedza o tych miejscach, w październiku 2006 r. Instytut Pamięci Narodowej rozpoczął realizację projektu dokumentacyjno-badawczego „Śladami zbrodni”. W toku trwających pięć lat badań pracownicy IPN zidentyfikowali blisko 550 obiektów, które w znacznej części nie zostały wcześniej rozpoznane ani przez historyków, ani przez szerokie kręgi społeczeństwa polskiego. Na temat każdego z nich sporządzono szczegółową dokumentację. W wielu przypadkach na siedziby urzędów bezpieczeństwa zaadaptowano budynki pełniące pierwotnie funkcje mieszkalne. Znaczna część z nich wcześniej była wcześniej wykorzystywana przez niemiecki, a następnie sowiecki aparat represji do prześladowania obywateli polskich. Ponieważ obiekty te często pozostawały w dyspozycji resortu przez stosunkowo krótki czas, a następnie wracały do swoich pierwotnych funkcji, pamięć o ich roli stopniowo zanikała – niekiedy nawet w środowiskach lokalnych. Z upływem lat ich związek ze zbrodniami komunistycznymi pozostawał żywy już tylko w coraz węższym gronie bezpośrednich ofiar i ich rodzin.
Prezentowane poniżej ustalenia projektu „Śladami zbrodni”, zaprezentowane w formie mapy, nie zamykają dalszych poszukiwań miejsc związanych z działalnością komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Stanowią jedynie kolejny etap na tej drodze. Otwierają one też pole do wciąż aktualnej dyskusji nad obowiązkiem ratowania i ochrony warstwy zabytkowej już zidentyfikowanych obiektów związanych ze zbrodniami komunistycznymi i potrzebą przywrócenia im w świadomości społecznej należnej rangi miejsc pamięci narodowej.
dr Tomasz Łabuszewski
Miejsca represji