Wronki, Partyzantów 1 - Centralne Więzienie MBP/K ds. BP (1945-1956), obecnie Zakład Karny

Centralne Więzienie (1945-56)

Historia obiektu

Więzienie we Wronkach powstało w 1889 r., składając się z budynków specjalnie wybudowanych na potrzeby więziennictwa. Swoją działalność rozpoczęło ono od dnia 1 lipca 1894 roku, będąc uznawane za jeden z najnowocześniejszych zakładów karnych w Europie (odwzorowywał amerykański system penitencjarny). Od tego czasu nieprzerwanie pełni funkcje penitencjarne. Oprócz pawilonów przeznaczonych dla więźniów znajdują się tu również budynki mieszkalne dla funkcjonariuszy. W dniu 30 grudnia 1918 r. więzienie we Wronkach zostało opanowane przez oddziały powstańcze uczestniczące w działaniach zbrojnych Powstania Wielkopolskiego. Pod koniec lipca 1919 r. zaczęło ponownie funkcjonować w obiekcie więzienie. W okresie okupacji niemieckiej (6 września 1939 – 20 stycznia 1945) kompleks budynków więzienia pełnił funkcje penitencjarne, był miejscem uwięzienia i martyrologii wielu Polaków (w więzieniu tym zmarło co najmniej 804 więźniów).

Więzienie w okresie 1945-1956

Zaraz po zakończeniu działań wojennych w rejonie Wronek, 25 stycznia 1945 r. obiekty więzienia zostały przejęte przez lokalne władze polskie. Wiosną 1945 r. w więzieniu we Wronkach przeważali jeńcy wojenni, Niemcy oskarżeni o zbrodnie wojenne oraz Niemcy internowani, pochodzący z okolicznych terenów. Pierwsi więźniowie polityczni pojawili się tu w połowie marca 1945 r., gdy z więzienia w Lublinie przetransportowano grupę kobiet - żołnierzy AK. Następny taki transport, również z Lublina, dotarł do Wronek 26 maja 1945 r. i obejmował 376 więźniów (w tym 62 kobiety). Oprócz więźniów politycznych w więzieniu we Wronkach osadzano także więźniowie wysoko wyrokowi skazani za przestępstwa pospolite i za zbrodnie wojenne. Według szacunkowych danych w okresie 1945 – 1956 przez Centralne Więzienie we Wronkach przeszło ok. 15,5 tysiąca więźniów.

Szczególna rola w zbrodniczych działaniach przypadała funkcjonariuszom straży więziennej – od naczelnika – po oddziałowych. Z nazwiskiem jednego z naczelników – Ignacego Jakubowskiego – łączy się okres szczególnego terroru w Centralnym Więzieniu we Wronkach, na początku lat pięćdziesiątych XX w.

Według oficjalnych dokumentów administracji więziennej w latach 1945–1956 zmarło w więzieniu we Wronkach około 250 więźniów (z tej liczby więźniowie polityczni stanowili 211 przypadków). Do tej liczby należy doliczyć również przynajmniej kilkanaście zgonów więźniów przebywających poza więzieniem – udzielano wówczas przerwy w odbywaniu kary. Stosowano to w przypadkach ciężkiej i nie rokującej wyzdrowienia choroby. Wśród zmarłych znajdują się także ofiary „ preparowanych „ egzekucji, m.in. w formie „ śmierci samobójczych” lub po prostu zwykłych zabójstw, dokonywanych przez więźniów – konfidentów Działu Specjalnego.

W Centralnym Więzieniu we Wronkach wykonywane były wyroki śmierci na więźniach politycznych. Zachowały się np. protokoły wykonania kary śmierci we Wronkach na kpt. Alojzym Bruskim ps. „Drwal”, „Grab” (w dniu 17 września 1946 r.) i Stanisławie Kundziczu (w dniu 25 października 1946 r.).

Dalsze losy obiektu

Obiekt po 1956 r., aż do czasów współczesnych, nadal pełni funkcje penitencjarne. W 1958 r. utworzono przy zakładzie karnym we Wronkach przedsiębiorstwo przemysłu metalowego, w którym zatrudniani byli więźniowie osadzeni w tym zakładzie. Układ wewnętrzny budynków, właściwie się nie zmienił, poddawane one były jednak ciągłym remontom i modernizacjom, co spowodowało, że ślady pochodzące z okresu lat 1945-1956 praktycznie nie istnieją.

Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego – 13 grudnia 1981 r. – w więzieniu we Wronkach znajdował się Ośrodek Odosobnienia dla internowanych działaczy NSZZ „Solidarność” i opozycji antykomunistycznej – z północnych rejonów Wielkopolski.

Morderstwo Wacława Lipińskiego

Symbolem „więziennych” ofiar Centralnego Więzienia we Wronkach może być wybitny żołnierz i naukowiec – historyk ppłk doc. Wacław Lipiński. Działacz skautowy z Łodzi, Polskich Drużyn Strzeleckich (PDS). Wybitny żołnierz – Legionista I Brygady Komendanta Piłsudskiego, a potem Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Ceniony historyk dziejów najnowszych i historyk wojskowości, działacz polityczny. W okresie okupacji niemieckiej był współtwórcą sanacyjnego Konwentu Organizacji Niepodległościowych. Był wydawcą antysowieckiej i antykomunistycznej „Czerwonej Targowicy”. Po wojnie tworzył podziemne Stronnictwo Niezawisłości Narodowej i Komitet Porozumiewawczy Organizacji Polski Podziemnej (KPOPP). Był autorem memoriału Komitetu do ONZ. Aresztowany został 7 stycznia 1947 r. i skazany w grudniu 1947 r. przez WSR w Warszawie na karę śmierci. B. Bierut 28 kwietnia 1948 r. zamienił mu karę śmierci na dożywotnie więzienie. 23 września 1948 r. znalazł się w Centralnym Więzieniu we Wronkach. 4 kwietnia 1949 r. został najprawdopodobniej zamordowany przez funkcjonariuszy więziennictwa Najbliższą rodzinę powiadomiono o śmierci samobójczej.